ActueelGelderse Onderwijs en Arbeidsmarkt Link
ActueelGelderse Onderwijs en Arbeidsmarkt Link

Arbeidsmigranten: een aantal vraagstukken

22-07-2021 579 keer bekeken 0 reacties
  • Auteur: Sarah Drenth, projectleider maatschappelijke vraagstukken provincie Gelderland
  • Leestijd: 13 minuten

In Nederland, en ook in Gelderland, is in bepaalde sectoren een tekort aan werknemers. Om dit tekort op te vangen, worden soms arbeidsmigranten ingezet. Arbeidsmigratie is dus in de basis een arbeidsmarktvraagstuk. Maar wie zijn die arbeidsmigranten eigenlijk? Welke trends en ontwikkelingen zijn er? En welke dilemma’s brengt arbeidsmigratie met zich mee?

Maandelijks schrijf ik een artikel om een doorkijkje te geven in het thema arbeidsmigranten. Bij het schrijven van deze artikelen baseer ik me op bestaande publicaties en onderzoeken over arbeidsmigranten. Vorige keer blikte ik vooruit naar de toekomst: wat zijn de verwachtingen voor bevolkingsverandering in Nederland én in herkomstlanden van arbeidsmigranten? En wat betekent dat mogelijk voor de toekomst?

Deze keer bespreek ik een aantal vraagstukken dat we zien bij arbeidsmigratie. Zo is er het dilemma van economische waarde enerzijds en druk op voorzieningen anderzijds. Maar er spelen ook vraagstukken rondom het buitenlandse talent dat in slechte omstandigheden moet werken, of dat van talentvraag en -aanbod. Hoe kijk jij naar deze vraagstukken?

 

1. Economische waarde en druk op voorzieningen

Er zijn verschillende dilemma’s in hoe je je beleid moet vormgeven. Zo kan migratie bijdragen aan de groei van beroepsbevolking, die nu onder druk komt te staan door vergrijzing. Aan de andere kant vergroot het ook de druk op woningvoorraad, onderwijs en verkeer en ruimte. Hierin spelen ook politieke afwegingen een rol: weegt de economische groei en daarmee de potentiële beroepsbevolking zwaarder, of juist het remmen van de bevolkingsgroei en daarmee de druk op de voorzieningen (NIDI en CBS, 2020)?

Een rapport door SEO Economisch Onderzoek, in opdracht van de ABU (Algemene Bond Uitzendondernemingen) beschrijft de economische waarde van arbeidsmigranten voor Nederland. In 2015 hebben arbeidsmigranten negen miljard bijgedragen aan het BBP, bruto binnenlands product (1,5%). Door de inzet van arbeidsmigranten is, volgens het rapport, Nederland vier miljard euro rijker geworden. Naast deze bijdrage aan de economie, geven arbeidsmigranten ook als consument geld uit in Nederland en dragen ze bij aan inkomsten voor de collectieve sector (BTW, inkomstenbelasting). Ook draagt de aanwezigheid van arbeidsmigranten bij aan werkgelegenheid (SEO Economisch Onderzoek, 2018).

De aanwezigheid van arbeidsmigranten lijkt niet tot nauwelijks te zorgen voor verdringing van Nederlanders op de arbeidsmarkt. Dus het is niet, of in beperkte mate, zo dat Nederlanders werkloos raken door de aanwezigheid van arbeidsmigranten. Met uitzondering van de landbouwsector, waarin het aantal banen voor Nederlandse werknemers afnam (SEO Economisch Onderzoek, 2018).

Maatschappelijk

Het rapport laat ook zien dat de aanwezigheid van arbeidsmigranten maatschappelijke kosten met zich meebrengt. Zo ontstaat er in bepaalde sectoren druk op lonen; in sectoren waar meer concurrentie is door arbeidsmigranten stijgen de lonen minder snel. Ook doen arbeidsmigranten een beroep op collectieve voorzieningen, zoals uitkeringen en zorg, terwijl ze er relatief gezien minder aan bijdragen. Daarnaast is huisvesting een grote uitdaging (die vaak het nieuws haalt). De huizenmarkt is al krap en er wordt vaak onvoldoende rekening gehouden met de huisvesting van arbeidsmigranten. Ten slotte kan de aanwezigheid van arbeidsmigranten gevolgen hebben voor de leefbaarheid. Arbeidsmigranten raken niet altijd goed geïntegreerd en dat heeft gevolgen voor de sociale cohesie. Sociale cohesie is de samenhang tussen mensen in de maatschappij (SEO Economisch Onderzoek, 2018).

Ook door ander onderzoek wordt het onderwerp van sociale cohesie benoemd. Doordat er bijvoorbeeld geen beleid is voor huisvesting, verhuizen migranten relatief vaak. Dit is niet bevorderlijk voor het gevoel van ergens thuishoren en het schaadt de schoolloopbaan van kinderen. Dit komt ook doordat Oost-Europeanen geen inburgeringsplicht hebben, maar wel problemen met de Nederlandse taal ervaren (Strockmeijer, 2020).

Uit onderzoek van 2013 komt naar voren dat er in de basis weinig overlast wordt ervaren door toedoen van arbeidsmigranten. Maar dat er met name overlastsituaties ontstaan als er sprake is van tijdelijke huisvesting. Het gaat dan met name om geluidsoverlast, parkeeroverlast, verloedering van de straat en het ontbreken van binding met de buurt. Taal is hierbij een obstakel, omdat het zowel voor omwonenden als voor instituten (gemeenten, wijkagent, et cetera) als arbeidsmigranten zelf lastiger is om contact te leggen (van Gestel, van Straalen, & Verhoeven, 2013).

Doordat lang niet alle arbeidsmigranten zich registreren, hebben we als overheid vaak ook niet goed in beeld waar ze wonen en waar dus mogelijk versterking nodig is op voorzieningen zoals huisvesting en integratie.

Duitsland

Dit geeft soms ook problemen met de arbeidsmigranten die in Nederland werken, maar in Duitsland wonen. Dit komt vaak voor omdat de arbeidsvoorwaarden net iets gunstiger zijn in Nederland, maar de huisvestingskosten lager in Duitsland. In de grensregio’s zien we veel verkeer van arbeidsmigranten. In sommige Duitse gemeenten is er een grote aanwezigheid van arbeidsmigranten, waar ook die gemeenten niet altijd goed zicht op hebben.

Voor leefomstandigheden betekent dit dat het district verantwoordelijk is om te controleren of de woningen voldoen aan de wet- en regelgeving. Samen met de gemeente houden ze hier toezicht op. De gemeente is daarnaast verantwoordelijk voor het borgen van de leefbaarheid van de wijk, en grijpt dus ook in als er risico’s zijn voor de openbare orde en veiligheid. De aanwezigheid van deze arbeidsmigranten geeft dus ook een extra druk op de voorzieningen in de Duitse grensregio, terwijl zij daar niet of beperkt bijdragen aan de economie. 

 

2. Buitenlands talent in slechte omstandigheden

Een ander dilemma is dat sectoren zoals landbouw, horeca en distributiecentra nu al in grote mate afhankelijk zijn van arbeidsmigranten, vaak met slechte arbeidsvoorwaarden en huisvesting. Hoewel we dus wel afhankelijk zijn van dit buitenlandse talent, komen ze regelmatig in slechte omstandigheden terecht (NIDI en CBS, 2020).

Uit het rapport van SEO (SEO Economisch Onderzoek, 2018) blijkt al dat door de inzet van arbeidsmigranten de loonontwikkeling kan achterblijven in de segmenten waar arbeidsmigranten werken. Ook uit ander onderzoek komt naar voren dat arbeidsmigranten vooral in het minder aantrekkelijke, secundaire segment van de arbeidsmarkt terecht komen. Hier wordt ook naar verwezen als ‘de onderkant van de arbeidsmarkt’ (Strockmeijer, 2020).

Doordat arbeidsmigranten uit Oost-Europa veelal via uitzendbureaus werken, worden zij in een afhankelijkheidspositie geplaatst. Hiermee lopen ze risico om in minder aantrekkelijke banen terecht te komen, met weinig mogelijkheden op arbeidsmobiliteit en geringe inkomensstijgingen. Waar andere niet-Westerse migrantengroepen met een langer werkverleden vaker een dienstverband en een hoger loon krijgen, lijkt deze mobiliteit niet op te gaan voor Oost-Europese migranten. Zij blijven vaak in tijdelijke dienstverbanden, tegen een laag loon en met onzekere arbeidsomstandigheden. Een mogelijke verklaring is dat de arbeidsmigrant zelf weinig onderhandelingsruimte heeft, onder andere doordat uitzendbureaus nieuwe arbeidsmigranten kunnen werven die het werk willen en kunnen overnemen (Strockmeijer, 2020).

Door de kwetsbare arbeidspositie ervaren arbeidsmigranten vaker baanverlies en is er uiteindelijk ook in een grotere instroom in de WW (Strockmeijer, 2020). Tenzij de arbeidsmigranten niet ingeschreven staan in de BRP (Basisregistratie Personen), dan kunnen zij geen gebruik maken van deze voorziening.

Aanjaagteam bescherming arbeidsmigranten

Uit het rapport van het Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten blijkt dat de kwetsbaarheid van arbeidsmigranten ook te maken heeft met de zelfredzaamheid. De Nederlandse overheid gaat uit van zelfredzame en mondige burgers, terwijl deze groep lang niet altijd voor zichzelf durft op te komen (Aanjaagteam bescherming arbeidsmigranten, 2020b).

Omdat arbeidsmigranten de Nederlandse taal (nog) niet beheersen, de Nederlandse regelgeving, instanties en gebruiken niet kennen en ze (nog) geen sociaal netwerk hebben, zijn ze vaak sterk afhankelijk van hun werkgever/uitzendbureau. Deze afhankelijkheid gaat verder dan werk, omdat de werkgever vaak ook de zorgverzekering en de huisvesting regelt (Aanjaagteam bescherming arbeidsmigranten, 2020b).

De meeste werkgevers gaan goed om met de arbeidsmigranten, bieden eerlijk en veilig werk, regelen degelijke huisvesting en helpen arbeidsmigranten met het vinden van hun weg in de Nederlandse samenleving. Dan is er een groep werkgevers die gebruik maakt van de beperkte regelgeving die Nederland kent om arbeidsmigranten te beschermen. Ze regelen wel de huisvesting, maar proberen daar zo veel mogelijk aan te verdienen. Dat is misschien onwenselijk, maar niet onwettelijk. Ten slotte is er een groep werkgevers die bewust misbruik maakt van de kwetsbare positie van arbeidsmigranten. Ze betalen niet het volledige loon, bieden slechte huisvesting tegen hoge huur en houden zorgkosten in op het loon terwijl ze de zorgverzekering niet goed regelen (Aanjaagteam bescherming arbeidsmigranten, 2020b).

Huisvesting

Uit een pre-verkenning huisvesting arbeidsmigranten door de provincie Gelderland kwam naar voren dat de helft van de bevraagde arbeidsmigranten problemen ervaart rond uitzendbureaus, met betrekking tot het inhouden van salaris, uitbuiting, geen uitzicht op promotie, ontmoediging van op jezelf wonen en gebrek aan privacy (Provincie Gelderland, 2020b). Arbeidsmigranten hebben moeite met het vinden van geschikte huisvesting. Factoren hierin zijn dat ze afgewezen worden op basis van hun nationaliteit of  het ontbreken van een vast arbeidscontract. De huisvesting die door werkgevers geregeld wordt (denk aan bungalows of zogenaamde werknemershotels) worden door de bevraagde arbeidsmigranten als erbarmelijk beschreven (Provincie Gelderland, 2020b).

 

3. Talentvraag en -aanbod

Een derde dilemma is dat van de vraag naar talent en het aanbod van talent. De aard van de arbeidsvraag de komende jaren verandert door technologische ontwikkelingen en veranderingen in de economische structuur. Het is nog onduidelijk aan welke arbeidsmigranten de komende 30 jaar behoefte is, maar gezien de ontwikkeling van een afnemende beschikbare beroepsbevolking is het  aannemelijk dat de behoefte aan buitenlands talent blijft bestaan (NIDI en CBS, 2020).

Er zal echter ook een wijziging zijn in het aanbod van talent. Het is maar de vraag of het aantrekkelijk blijkt voor arbeidsmigranten uit EU-landen om in Nederland te komen werken. We zien een stijging van welvaart en vergrijzing in de MOE-landen (Midden- en Oost-Europa), waar toch respectievelijk veel arbeidsmigranten vandaan komen (NIDI en CBS, 2020). Eerder beschreven we al dat een belangrijke reden voor arbeidsmigranten om hier te werken economische ongelijkheid is, waarbij de minimumlonen in de landen van herkomst veel lager zijn dan in Nederland. Echter zien we ook  verandering in de minimumlonen in die landen (zie figuur 1 in tweede blog) en verbetering van de arbeidsvoorwaarden (Eurostat Statistics Explained, 2020).

Zo zien we nu al de trend dat de Polen langzaamaan wegtrekken uit Nederland (Strockmeijer, 2020) en ook dat er in de grensgebieden van de EU steeds meer arbeidsmigranten uit Azië worden aangetrokken. Deze verwachting is dat deze trend van het aantrekken van niet-Europese arbeidsmigranten zal doorzetten (Mendoza, Florczak, & Nepal, 2020).

Onterecht wordt vaak aangenomen dat er een onbeperkt aanbod is van (laaggeschoolde) arbeid in armere landen. Maar ook in armere landen (binnen en buiten de EU) vindt een demografische verandering plaats, waardoor ook daar langzaamaan de arbeidsmogelijkheden en -voorwaarden verbeteren. Dus in de toekomst wordt ook dit aanbod van talent op de arbeidsmarkt schaars. Daarnaast is er competitie van verschillende rijkere lande die allemaal graag buitenlands talent willen inzetten, zowel op hooggeschoold als laaggeschoold werk (Castles, 2013). 

Outsourcing of off-shoring

De arbeidsmigranten die worden ingezet in bepaalde sectoren zijn vooral een aanvulling voor de werkgelegenheid. Arbeidsmigranten zijn namelijk bereid om het werk te doen in de bijbehorende omstandigheden en tegen de bijbehorende voorwaarden. Dat is noodzakelijk, bijvoorbeeld in de tuinbouw, om te kunnen blijven concurreren op de internationale markt. Als er geen arbeidsmigranten ingezet zouden kunnen worden en de voorwaarden zouden verbeteren, dan zou uiteindelijk het productieproces (gedeeltelijk) verplaatsen naar andere landen (SEO Economisch Onderzoek, 2018). 

Deze off-shoring of outsourcing naar andere landen gebeurt al sinds de jaren ’70. Hierbij verplaatst met name de productiesector zich. Voor andere sectoren, zoals landbouw, bouw, zorg en horeca, is het niet altijd haalbaar of wenselijk om deze te verplaatsen naar andere landen. Dan wordt met name gekeken naar het outsourcen van de backoffice, zoals bijvoorbeeld call centers en dergelijke (Castles, 2013).

Een belangrijke noot hierbij is ook dat sinds de uitbraak van COVID-19 steeds meer bedrijven ook weer kijken naar reshoring. Door de pandemie is scherp duidelijk geworden dat er ook een kwetsbaarheid zit in het uitbesteden van bepaalde productieprocessen. Zo heeft de minister van Economische Zaken en Klimaat een verzoek ingediend bij de SER om een advies te geven over reshoring in de productiesector (SER, 2020).

Personeelsstrategieën

Uit het onderzoek van Anita Strockmeijer, als promovendus bij het UWV, blijkt dat in de tuinbouwsector werkgevers vaak kiezen voor een “low-road strategie” als het op personeel aankomt. Hierbij is de nadruk op kostenreductie en de inzet van arbeidsmigranten op flexibele arbeidscontracten dominant. Werkgevers zien de Poolse arbeidskrachten, die dus steeds meer terugtrekken, wel als waardevol. Echter hebben ze de aanname dat de verbetering van arbeidsvoorwaarden er niet in zal resulteren dat mensen blijven (2020).

Binnen deze strategie zetten werkgevers wel steeds meer in op het nakomen van afspraken, onderling vertrouwen en correcte loonuitbetaling. Maar het blijft vaak op basis van tijdelijke overeenkomsten en weinig investeren in hun personeel. Daarmee wordt wel dus steeds meer ingezet op het voorkomen van uitbuiting, maar de algemene positie van arbeidsmigranten verbetert niet noodzakelijkerwijs binnen het bedrijf (Strockmeijer, 2020).

Als het productieproces complexer wordt en er meer specifieke vaardigheden nodig zijn, zijn werkgevers wel sneller geneigd om te investeren in hun personeel en daarmee ook meer geneigd om personeel aan zich te binden (high-road strategie). Maar in het overgrote deel van de tuinbouw wordt met name gekeken naar het verbreden van aanbod in EU-personeel. Zo verlagen werkgevers bijvoorbeeld de functie-eisen zodat een groter aanbod van arbeidskrachten eraan voldoet (Strockmeijer, 2020).

4. Kortom

De aanwezigheid van arbeidsmigranten is goed voor de economie, maar geeft ook druk op voorzieningen, zoals huisvesting. De aanwezigheid en inzet van arbeidsmigranten draagt bij aan de Nederlandse economie en niet of in beperkte mate tot oneerlijke concurrentie op de arbeidsmarkt. Toch geeft de aanwezigheid van arbeidsmigranten ook druk op collectieve voorzieningen zoals uitkeringen en zorg, en ontstaan er problemen op gebied van huisvesting. Ook de sociale cohesie kan onder druk komen te staan door de aanwezigheid van arbeidsmigranten.

Daarnaast zien we dat, hoewel verschillende sectoren écht afhankelijk zijn van arbeidsmigranten, we nog niet altijd op een correcte manier met deze werknemers omgaan. Arbeidsmigranten lopen het risico om in een kwetsbare positie terecht te komen op de arbeidsmarkt, met een afhankelijkheidsrelatie van de werkgever. Zo werken ze vaak in onzekere omstandigheden, zijn ze voor huisvesting en zorgverzekering afhankelijk van hun werkgever en hebben ze weinig mogelijkheden om hun situatie te verbeteren.

En ten slotte is er nog de vraag voor de toekomstige talentvraag; hoewel we nog niet weten aan welke vaardigheden we over 30 jaar behoefte hebben, is het zeer aannemelijk dat de behoefte aan buitenlands talent (ook wel arbeidsmigranten) zal blijven bestaan. Dit komt door de verwachte afname van de beschikbare beroepsbevolking. Maar het is nog de vraag of het lukt om arbeidsmigranten aan ons te (blijven) binden. Er zijn namelijk ook in de herkomstlanden ontwikkelingen zoals vergrijzing en verhoging van het minimumloon. En er wordt in Nederland lang niet altijd veel geïnvesteerd door werkgevers in buitenlandse werknemers om ze te behouden. Als het niet lukt om arbeidsmigranten in te zetten, is het zeer aannemelijk dat bedrijven die daarvan afhankelijk zijn een (aantal) economische activiteiten naar het buitenland moeten verplaatsen.

 

5. Bibliografie

Aanjaagteam bescherming arbeidsmigranten. (2020b). Geen tweederangsburgers: aanbevelingen om misstanden bij arbeidsmigranten in Nederland tegen te gaan. Den Haag: Rijksoverheid. Opgehaald van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/10/30/tweede-advies-aanjaagteam-bescherming-arbeidsmigranten

Castles, S. (2013). The forces driving global migration. Journal of Intercultural Studies, 122-140.

CBS. (2019a, december 17). Prognose: 19 miljoen inwoners in 2039. Opgehaald van CBS: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/51/prognose-19-miljoen-inwoners-in-2039

Companen. (2019). Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019. Opgehaald van https://actieplanwonen.gelderland.nl/toolkit/1666097.aspx?t=Bevolkingsprognose

Decisio. (2019). Memo cijfers arbeidsmigranten provincie Gelderland. Opgehaald van https://actieplanwonen.gelderland.nl/toolkit/1666104.aspx?t=Cijfers-arbeidsmigranten-provincie-Gelderland

Eurostat Statistics Explained. (2020, juni 5). Eurostat Statistics Explained. Opgeroepen op november 27, 2020, van https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Minimum_wage_statistics/nl

Mendoza, D. R., Florczak, I., & Nepal, R. (2020). Shifting labor frontiers: the recruitment of South Asian migrant workers to the European Union. Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Equidem Research Nepal, University of Lodz, FNV en Mondiaal FNV. FNV en Mondiaal FNV. Opgehaald van https://www.fnv.nl/getmedia/1c4294c1-eb04-48ce-8bb4-8bef95846804/Report-Shifting-Labor-Frontiers-DEF.pdf

Neuteboom, N., Buijs, M., Menkveld, N., Swart, A. J., & Zandvliet, R. (2019). Special Arbeidsmigratie: oost-west, thuis best. Economisch Bureau en Sector Research. ABN-AMRO. Opgehaald van https://insights.abnamro.nl/2019/06/special-arbeidsmigratie-oost-west-thuis-best/

NIDI en CBS. (2020). Bevolking 2050 in beeld: drukker, diverser en dubbelgrijs. Deelrapport Verkenning Bevolking 2050. Opgehaald van https://publ.nidi.nl/output/2020/nidi-cbs-2020-bevolking-2050-in-beeld.pdf

Provincie Gelderland. (2020b). Huisvestingsstatus van arbeidsmigranten in de provincie Gelderland. Opgehaald van https://actieplanwonen.gelderland.nl/nieuws/1697266.aspx

SEO Economisch Onderzoek. (2018). De economische waarde van arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa voor Nederland. ABU. Opgehaald van https://www.abu.nl/app/uploads/2019/03/SEO-Onderzoek_-De-economische-waarde-van-arbeidsmigranten-uit-Midden-en-Oost-Europa-voor-Nederland.pdf

SER. (2020, juni 29). SER. Opgeroepen op november 11, 2020, van https://www.ser.nl/nl/actueel/Nieuws/reshoring-adviesaanvraag

Strockmeijer, A. W. (2020). De arbeidsmarktpositie verklaart: werk en uitkeringsgebruik van Oost-Europese arbeidsmigranten in Nederland. Opgehaald van https://www.uwv.nl/overuwv/Images/de-arbeidsmarktpositie-verklaart.pdf

van Gestel, B., van Straalen, E., & Verhoeven, M. (2013). Overlast, lokaal beleid en arbeidsmigranten uit Midden-en Oost-Europa. Den Haag: Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC).

0  reacties

Velden met een * zijn verplicht.

We gebruiken CAPTCHA als controlemiddel om spam tegen te houden. Vink de checkbox aan om door te gaan. Mogelijk wordt er gevraagd om bepaalde afbeeldingen te selecteren.
 
Een momentje...
Cookie-instellingen
Cookie-instellingen sluiten

Cookie-instellingen wijzigen

Deze website maakt gebruik van cookies. Cookies worden onder andere gebruikt voor het bijhouden van statistieken, het opslaan van voorkeuren, het optimaliseren van deze website, de integratie van social media en marketingdoeleinden. Lees meer over cookies en jouw privacy in ons cookieverklaring. Wij gebruiken de hieronder genoemde soorten cookies.


Deze cookies gebruiken we om de basisfuncties van deze website te kunnen laten draaien en om inzicht te krijgen in het gebruik. Deze cookies verzamelen nooit persoonsgegevens. Deze cookies zijn noodzakelijk voor het functioneren van de website en worden daarom altijd geplaatst.

Deze cookies verzamelen gegevens zodat we inzicht krijgen in het gebruik en deze website verder kunnen verbeteren.

Indien u deze toestaat, worden deze cookies gebruikt door aanbieders van externe content die op deze website kan worden getoond. In sommige gevallen gaat het daarbij om marketing- en/of tracking cookies, die het gedrag van bezoekers vastleggen en op basis daarvan gepersonaliseerde advertenties tonen op andere websites.