ActueelGelderse Onderwijs en Arbeidsmarkt Link
ActueelGelderse Onderwijs en Arbeidsmarkt Link

Blik naar de toekomst

23-06-2021 446 keer bekeken 0 reacties
  • Auteur: Sarah Drenth, projectleider maatschappelijke vraagstukken provincie Gelderland
  • Leestijd: 5 minuten

In Nederland, en ook in Gelderland, is in bepaalde sectoren een tekort aan werknemers. Om dit tekort op te vangen, worden soms arbeidsmigranten ingezet. Arbeidsmigratie is dus in de basis een arbeidsmarktvraagstuk. Maar wie zijn die arbeidsmigranten eigenlijk? Welke trends en ontwikkelingen zijn er? En welke dilemma’s brengt arbeidsmigratie met zich mee?

Maandelijks schrijf ik een artikel om een doorkijkje te geven in het thema arbeidsmigranten. Bij het schrijven van deze artikelen baseer ik me op bestaande publicaties en onderzoeken over arbeidsmigranten. Vorige keer besprak ik de push- en pullfactoren die een rol spelen bij arbeidsmigratie. Het veranderen van de omvang, structuur en spreiding van de bevolking (demografische verandering) speelt een belangrijke rol.

In dit artikel ga ik dan ook verder in op deze demografische veranderingen en blik ik vooruit naar de toekomst. Wat zijn de verwachtingen voor bevolkingsverandering in Nederland en wat gebeurt er in herkomstlanden van arbeidsmigranten? Het is wel belangrijk om hierbij op te merken dat de toekomst altijd onzeker is, dus dat dit slechts voorspellingen zijn. Daarnaast is nog onduidelijk wat de gevolgen zijn van COVID-19 voor arbeidsmigratie.

  1. Demografische ontwikkelingen in Nederland en Gelderland

Zowel op landelijk niveau als op Gelders niveau zien we dat er een bevolkingsgroei verwacht wordt. Hierin spelen levensverwachting, aantal geboren kinderen en migratie een rol (CBS, 2019a; Companen, 2019). De voorspellingen van het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) en NIDI (Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut) laten zien dat het grootste gedeelte van de bevolkingsgroei in Nederland komt door migratie (NIDI en CBS, 2020).

Voor Gelderland geldt dat naast migratie ook nog het positieve geboortesaldo bijdraagt aan de bevolkingsgroei. Een positief geboortesaldo betekent dat er meer kinderen worden geboren dan dat er mensen sterven. Op de lange termijn geldt echter dat het geboortesaldo negatief wordt. Ondanks dat wordt er nog steeds bevolkingsgroei verwacht, wat verklaard wordt door migratie (Companen, 2019).

Migratiesaldo is het verschil tussen het aantal mensen dat het land inkomt (immigratie) en het aantal mensen dat het land verlaat (emigratie). In Nederland en Gelderland is dus een positief migratiesaldo (meer mensen immigreren dan emigreren). We zien de afgelopen jaren dat het migratiesaldo veel hoger is voor bepaalde groepen. Zo zien we dat het migratiesaldo veel hoger is voor mensen die afkomstig zijn uit typische arbeids- en studiemigratielanden, dan voor mensen die uit typische asielmigratielanden komen of uit zogenaamde klassieke migratielanden (NIDI en CBS, 2020).

De klassieke migratielanden zijn Turkije, Marokko, Indonesië, Suriname en de (voormalige) Nederlandse Antillen. Asielmigratielanden zijn landen in het Midden-Oosten en Afrika (exclusief Marokko). Daarnaast zijn er nog arbeids-e en studiemigratielanden. Dit zijn Europese landen (exclusief Turkije), Oost-Aziatische landen (exclusief Indonesië), Noord- en Zuid-Amerikaanse landen (exclusief Suriname en de Nederlandse Antillen) en Oceanië (NIDI en CBS, 2020).

Het CBS verwacht dat ook in 2050 het grootste deel van de migranten uit landen komt die arbeids- en studiemigratielanden (zie figuur 7). De voorspelling is dat voor 65% van de migranten geldt dat zij uit landen komen die arbeids-en studiemigratie typeren. Voor 21% van de mensen geldt dat zij uit landen komen waar typisch asielmigranten vandaan komen en dat voor 14% geldt dat zij uit de klassieke migratielanden komen (NIDI en CBS, 2020).

Figuur 1. Samenstelling migratiesaldo 2019-2049 (NIDI en CBS, 2020, p.26)

Relatie migratie en beroepsbevolking
De potentiële beroepsbevolking zijn alle mensen die, gekeken naar hun leeftijd, in aanmerking komen om te werken. Het aandeel van de deze potentiële beroepsbevolking is volgens de voorspellingen in 2050 lager dan in 2020, zelfs als er een hoge mate van migratie is. Dit betekent dat het groeivermogen van de economie afremt bij gelijkblijvende arbeidsdeelname (NIDI en CBS, 2020, p. 52).

De bevolkingsprognose van CBS en NIDI laat zien dat het aandeel 20- tot 65-jarigen met een Nederlandse achtergrond fors zal dalen richting 2050. Als er geen hoge mate van migratie is, dan zal er dus een forse afname zijn van de potentiële beroepsbevolking (aandeel 20- tot 65-jarigen). Bij een hoog migratiesaldo zal het totale aandeel 20- tot 65-jarigen slechts licht krimpen (NIDI en CBS, 2020).

Onzekerheid migratiestromen
De onzekerheden die horen bij toekomstverkenningen voor de lange termijn zijn nu extra groot vanwege de coronacrisis. Op de korte termijn heeft de crisis economische gevolgen (werkloosheid), gevolgen voor de levensverwachting, gevolgen voor kindertal (in onzekere tijden worden er minder kinderen geboren) en gevolgen voor migratie (er is minder migratie door de crisis). Het zou kunnen dat die gevolgen op lange termijn weer gecompenseerd worden. Zo kan het zijn dat uitgestelde migratie alsnog plaats vindt, emigratie minder voorkomt en ouders er voorkiezen om alsnog hun kinderwens te vervullen. Aan de andere kant bestaat ook de mogelijkheid dat de coronacrisis nog op lange termijn effect heeft. Dit speelt bijvoorbeeld als uitgestelde kinderwensen uiteindelijk niet meer worden vervuld, of als er door een economische crisis minder vraag is naar arbeidsmigranten. Kortom, de coronacrisis brengt veel onzekerheden over de toekomst van de Nederlandse bevolking met zich mee (NIDI en CBS, 2020).

Het blijkt dat vooral migratie(saldo) lastig te voorspellen is en dat dit een flinke impact kan hebben op de bevolkingsgroei. De onzekerheid over migratie komt door verschillende factoren. Zo speelt economische groei een rol; het is nog onduidelijk hoe snel de economie zal herstellen na de coronacrisis. Daarnaast speelt de vraag of de globalisering zich zal voortzetten, of dat de coronacrisis mogelijk tot deglobalisering zal leiden. Een derde factor is of de EU zal versterken of verzwakken. En een vierde factor is of er meer mensen naar Nederland komen vanwege conflicten in het land van herkomst of vanwege klimaatverandering (NIDI en CBS, 2020).

Zo zal de bevolkingsomvang van Afrikaanse landen zeer sterk groeien, maar is nog onzeker in hoeverre dit tot een toenemende migratiestroom naar Nederland gaat leiden. Daarentegen zal de bevolkingsomvang van Oost-Europese sterk dalen en ook vergrijst die bevolking. Dit levert ook weer onzekerheid op tot of er een afname van het aantal arbeidsmigranten vanuit die landen komt. Door klimaatverandering kan er droogte ontstaan of juist overstromingen, wat beide invloed heeft op de leefbaarheid. Dit kan leiden tot migratiestromen uit die gebieden, maar het is onzeker of die stromen dan ook naar Nederland leiden (NIDI en CBS, 2020).

Waar in Gelderland?
De verwachting is dat het aantal arbeidsmigranten in Gelderland gaat toenemen, waarbij de kans bestaat dat het aantal arbeidsmigranten verdubbelt. Op basis van drie verschillende trendscenario’s (basis, laag en hoog) heeft Decisio in beeld de verwachtingen tot 2030 in beeld gebracht, zie figuur 8 (Decisio, 2019).

Figuur 8. Prognose aantal migranten in Gelderland (Decisio, 2019, p. 11).

Arbeidsmigranten werken vooral in regio Foodvalley (met name Nijkerk), Stedendriehoek (Clean-Tech) (met name Apeldoorn) en Rivierenland (met name Zaltbommel). Maar qua woonlocatie is het aandeel arbeidsmigranten het hoogst in Nijmegen, Arnhem en de Stedendriehoek (Clean-Tech) (Companen, 2020). Overigens is woonlocatie alleen bekend van immigranten die zich hebben ingeschreven bij de gemeente, dus dit beeld kan vertekend zijn.

Dit betekent dus ook dat als de instroom van arbeidsmigranten hoger is dan verwacht, juist daar extra druk op de woningmarkt komt. Voor seizoensmigranten (korter dan 4 maanden) is onduidelijk met hoeveel en waar zij precies verblijven (Companen, 2020).

  1. Maar ook ontwikkelingen in landen van herkomst

Er wordt vaak (onterecht) aangenomen dat er een onbeperkt aanbod is van arbeidsmigranten. Maar ook in andere landen is een demografische verandering aan de gang, waarbij steeds meer sprake is van vergrijzing. Dat heeft tot gevolg dat er ook meer vraag komt op de arbeidsmarkt in het land van herkomst. Daarmee wordt het aanbod van buitenlands talent ook steeds schaarser voor Nederland. Daarnaast geldt dat er ook meer competitie komt op de arbeidsmarkt van andere landen die kampen met een arbeidsschaarste (Castles, 2013).

Zo heeft Oost-Europa de afgelopen jaren een economische groeispurt doorgemaakt. Als gevolg van een krimpende beroepsbevolking ontstaat ook daardoor een arbeidstekort. Met die ontwikkeling gaat ook een loonstijging gepaard. Deze economische groei in Oost-Europa draagt er dan ook aan bij dat steeds minder Oost-Europeanen de afweging maken om werk in West-Europa te zoeken en het motiveert ze ook eerder om terug te keren naar land van herkomst (Neuteboom, Buijs, Menkveld, Swart, & Zandvliet, 2019).

Mede daardoor zien we ook een trend ontstaan waarbij steeds meer arbeidsmigranten vanuit Zuid-Azië naar Europa komen. FNV en FNV Mondiaal hebben opdracht gegeven tot een onderzoek naar deze zogenoemde ‘derdelanders’ (Mendoza, Florczak, & Nepal, 2020). Het rapport beschrijft hoe er een beperkte toename is van het aantal Zuid-Aziatische arbeidsmigranten in de EU. Zij komen met 

name binnen via de grensgebieden van de EU, zoals Polen, Tsjechië, Malta, Portugal, Spanje, Cyprus en Italië. Waar deze landen een aantal jaar geleden met name veel emigratie hadden door arbeidsmigratie, ontvangen ze nu dus zelf ook steeds meer arbeidsmigranten.

Hoewel dit nog een voorzichtige trend is, laat het rapport zien dat er toch een groei van arbeidsmigranten is vanuit Nepal, Pakistan, Bangladesh en Sri Lanka. De arbeidsmigranten hebben de intentie om zich te vestigen in Europa en als ze in Polen geen werk meer hebben, trekken ze ook verder de EU in. Ook wordt in het rapport beschreven dat deze groepen sterk afhankelijk zijn van bemiddelaars of recruiters, en er worden diverse kwetsbaarheden beschreven. Zo maken migranten vaak grote kosten, komen ze in situaties van onderbetaling en zwakke contracten terecht of worden ze zelfs niet betaald omdat er geen werk is (Mendoza, Florczak, & Nepal, 2020).

  1. Kortom

Op basis van de bevolkingsprognoses is de verwachting dat de potentiële beroepsbevolking in Nederland zal afnemen. Als er een hoge mate van migratie is, zal dat slechts een kleine daling zijn. Maar er zullen waarschijnlijk ook verschuivingen zijn in de landen van herkomst, omdat ook de MOE-landen (Midden- en Oost-Europese landen) te maken hebben met vergrijzing en economische groei. De verwachting is dat de vraag naar arbeidsmigranten in Europa zal toenemen en er dus ook meer aanbod zal komen vanuit niet-Europese landen, zoals bijvoorbeeld Nepal en Pakistan.

Een belangrijke noot blijft wel dat bij toekomstverkenningen sowieso onzekerheden horen. Ook migratiestromen laten zich lastig voorspellen. Deze onzekerheden worden versterkt door COVID-19. Het is nog onduidelijk hoe deze pandemie effect gaat hebben op de bevolkingsontwikkeling in het algemeen en op migratiestromen in het bijzonder.

Bibliografie

Castles, S. (2013). The forces driving global migration. Journal of Intercultural Studies, 122-140.

CBS. (2019a, december 17). Prognose: 19 miljoen inwoners in 2039. Opgehaald van CBS: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/51/prognose-19-miljoen-inwoners-in-2039

Companen. (2019). Bevolkings- en huishoudensprognose Gelderland 2019. Opgehaald van https://actieplanwonen.gelderland.nl/toolkit/1666097.aspx?t=Bevolkingsprognose

Decisio. (2019). Memo cijfers arbeidsmigranten provincie Gelderland. Opgehaald van https://actieplanwonen.gelderland.nl/toolkit/1666104.aspx?t=Cijfers-arbeidsmigranten-provincie-Gelderland

Mendoza, D. R., Florczak, I., & Nepal, R. (2020). Shifting labor frontiers: the recruitment of South Asian migrant workers to the European Union. Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Equidem Research Nepal, University of Lodz, FNV en Mondiaal FNV. FNV en Mondiaal FNV. Opgehaald van https://www.fnv.nl/getmedia/1c4294c1-eb04-48ce-8bb4-8bef95846804/Report-Shifting-Labor-Frontiers-DEF.pdf

Neuteboom, N., Buijs, M., Menkveld, N., Swart, A. J., & Zandvliet, R. (2019). Special Arbeidsmigratie: oost-west, thuis best. Economisch Bureau en Sector Research. ABN-AMRO. Opgehaald van https://insights.abnamro.nl/2019/06/special-arbeidsmigratie-oost-west-thuis-best/

NIDI en CBS. (2020). Bevolking 2050 in beeld: drukker, diverser en dubbelgrijs. Deelrapport Verkenning Bevolking 2050. Opgehaald van https://publ.nidi.nl/output/2020/nidi-cbs-2020-bevolking-2050-in-beeld.pdf

 

 

 

 

0  reacties

Velden met een * zijn verplicht.

We gebruiken CAPTCHA als controlemiddel om spam tegen te houden. Vink de checkbox aan om door te gaan. Mogelijk wordt er gevraagd om bepaalde afbeeldingen te selecteren.
 
Een momentje...
Cookie-instellingen
Cookie-instellingen sluiten

Cookie-instellingen wijzigen

Deze website maakt gebruik van cookies. Cookies worden onder andere gebruikt voor het bijhouden van statistieken, het opslaan van voorkeuren, het optimaliseren van deze website, de integratie van social media en marketingdoeleinden. Lees meer over cookies en jouw privacy in ons cookieverklaring. Wij gebruiken de hieronder genoemde soorten cookies.


Deze cookies gebruiken we om de basisfuncties van deze website te kunnen laten draaien en om inzicht te krijgen in het gebruik. Deze cookies verzamelen nooit persoonsgegevens. Deze cookies zijn noodzakelijk voor het functioneren van de website en worden daarom altijd geplaatst.

Deze cookies verzamelen gegevens zodat we inzicht krijgen in het gebruik en deze website verder kunnen verbeteren.

Indien u deze toestaat, worden deze cookies gebruikt door aanbieders van externe content die op deze website kan worden getoond. In sommige gevallen gaat het daarbij om marketing- en/of tracking cookies, die het gedrag van bezoekers vastleggen en op basis daarvan gepersonaliseerde advertenties tonen op andere websites.