ActueelGelderse Onderwijs en Arbeidsmarkt Link
ActueelGelderse Onderwijs en Arbeidsmarkt Link

Arbeidsmigranten: waarom ze hier zijn en Gelderland ze nodig heeft

28-05-2021 871 keer bekeken 0 reacties
Auteur van dit artikel Sarah Drenth

Auteur: Sarah Drenth

Leestijd: 10 minuten

In bepaalde sectoren is een tekort aan werknemers. Om dit tekort op te vangen worden soms arbeidsmigranten ingezet. Arbeidsmigratie is dus in de basis een arbeidsmarktvraagstuk. Maar wie zijn die arbeidsmigranten eigenlijk? Welke trends en ontwikkelingen zijn er? En welke dilemma’s brengt arbeidsmigratie met zich mee?

De komende tijd schrijf ik maandelijks een artikel om een doorkijkje te geven in het thema arbeidsmigranten. Bij het schrijven van deze artikelen baseer ik me op bestaande publicaties en onderzoeken over arbeidsmigranten. In het eerste artikel besprak ik de definitie van arbeidsmigrant en bracht ik de regels rondom werken, wonen en zorg in beeld. Ook gaf ik een doorkijkje in de situatie in Gelderland, met verdere regionale verdieping. In dit tweede artikel bespreek ik verschillende push- en pullfactoren die een rol spelen bij arbeidsmigratie.

Demografische ontwikkeling en globalisering

In Nederland (en ook in Gelderland) is al langere tijd sprake van een demografische verandering. Dit betekent dat de omvang, de structuur en de spreiding van de bevolking verandert. Momenteel is er een hoge mate van vergrijzing, omdat mensen ouder worden en er minder kinderen bijkomen. Hierdoor neemt de beschikbare beroepsbevolking af. Deze trend speelt in heel Europa. De Europese Commissie gaf dan ook aan dat arbeidsmigranten een positieve bijdrage konden leveren om de effecten van deze demografische ontwikkeling tegen te gaan (CEC, 2005). Een belangrijk onderdeel van de demografische verandering is dat er niet alleen relatief minder jonge mensen bijkomen, maar ook dat zij vaak hoger opgeleid zijn. Het laaggeschoolde werk blijft daardoor steeds meer liggen.  Hoewel technologische innovatie kan bijdragen aan minder vraag naar laaggeschoolde arbeid in bijvoorbeeld de landbouw- of productiesector, zorgt de krimp van de beroepsbevolking in andere sectoren juist voor meer vraag, bijvoorbeeld in huishoudelijke taken of in de zorg (Castles, 2013).

In armere landen of in landen waar deze demografische ontwikkeling nog niet zo sterk is ingezet, zien we juist het omgekeerde. Er is minder vraag naar arbeid, maar wel een grote beschikbare beroepsbevolking (Castles, 2013). Door globalisering wordt er steeds meer internationale handel gedreven tussen landen wereldwijd, maar is het ook steeds makkelijker om voor werk te verhuizen naar een ander land.

Europese Unie

Er zijn wereldwijd verschillende instituten ontstaan door globalisering, zoals het Internationaal Monetair Fonds (IMF), de Wereld Bank en de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Maar er zijn nog geen instituten op globaal niveau die zich bezighouden met het goed regelen van internationale migratie, het beschermen van de mensenrechten van migranten en het vergroten van de ontwikkelingsvoordelen. Dit komt doordat emigratielanden vooral bezig zijn met het verminderen van arbeidsoverschotten en het vergroten van remittances (geld dat migranten naar huis sturen), terwijl immigratielanden terughoudend zijn om stappen te zetten die mogelijk arbeidskosten verhogen.

De Europese Unie heeft daarin wel een rol opgepakt voor de aangesloten lidstaten, door vrijheid van verkeer toe te staan voor de burgers. Door de open Europese grenzen is internationale arbeidsmobiliteit binnen de EU een feit. In 2004 trad Polen samen met Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Slovenië, Slowakije en Tsjechië toe tot de Europese Unie. In 2007 traden ook Bulgarije en Roemenië toe.

Economische ongelijkheid

Door groeiende economische ongelijkheid zie je de trend dat mensen uit armere landen, waar vaak niet voldoende werkgelegenheid is, ook over de grenzen gaan kijken. Globalisering en het makkelijker maken van arbeidsmobiliteit dragen daaraan bij (Castles, 2013).

In de grafiek hieronder kun je zien dat het minimumloon in de EU-lidstaten Polen, Bulgarije en Roemenië veel lager ligt dan het Nederlandse minimumloon. Ook was de werkloosheid in de drie landen relatief hoog. Deze omstandigheden maakten het voor deze groepen Oost-Europeanen aantrekkelijk om gebruik te maken van de open grenzen en in andere landen te werken (Strockmeijer, 2020).

Door de relatief ongunstige arbeidsomstandigheden in het eigen land (lage lonen, hoge werkloosheid) werden mensen gemotiveerd om ook buiten de landsgrenzen te kijken. In Nederland zijn de arbeidsomstandigheden gunstiger en het is relatief makkelijk te bereizen. Dat maakt het extra aantrekkelijk om voor korte tijd tegen gunstigere voorwaarden in Nederland te werken, om vervolgens in eigen land te wonen, waar het levensonderhoud goedkoper is (Strockmeijer, 2020).

Grafiek met minimumlonen van EU-landen uit peiljaar 2010 en 2020
Figuur 1. Minimumlonen in EU-landen op januari 2020 en januari 2021 en de gemiddelde jaarlijkse procentuele verandering tussen 2010 en 2020 per lidstaat (Eurostat Statistics Explained, 2020).

 

Vraag naar arbeid

In rijkere landen is er dus meer vraag naar arbeid en zijn er minder mensen die bereid zijn laaggeschoold werk te doen, en in arme landen zien we juist het omgekeerde. Een manier om hiermee om te gaan is de ‘off-shoring’ of het ‘outsourcen’ van bedrijven. Hiermee worden de werkzaamheden (gedeeltelijk) verplaatst naar een ander land of naar een bedrijf in een ander land, waar bijvoorbeeld meer mensen beschikbaar zijn om het werk te doen (Castles, 2013).

Dit gebeurt sinds de jaren ’70, waarbij met name de productiesector zich verplaatst naar nieuwe industriële economieën. Echter wordt er ook gezien dat voor andere sectoren, zoals landbouw, het niet altijd haalbaar of wenselijk is om deze te verplaatsen naar andere landen. Dan wordt met name gekeken naar het outsourcen van de back-office, zoals bijvoorbeeld call centers en dergelijke (Castles, 2013).

Het verplaatsen van (gedeeltelijke) productieprocessen heeft ook gevolgen voor de regionale bedrijvigheid en economie. Een oplossing om dit te voorkomen in het inzetten van arbeidsmigranten. Arbeidsmigranten zijn namelijk eerder bereid om het laaggeschoolde werk te doen waar Nederlandse werknemers moeilijk voor geworven worden. Bedrijven met arbeidsmigranten in dienst geven aan dat als zij geen arbeidsmigranten meer kunnen inzetten, zij hun productieproces moeten aanpassen, inperken of verplaatsen. Dit komt omdat Nederlandse werknemers steeds in mindere mate bereid zijn om laaggeschoold werk te doen voor hetzelfde salaris als arbeidsmigranten. Dit zou betekenen dat bedrijven niet meer op de internationale markt kunnen concurreren, en dus zullen zij hun productieproces (gedeeltelijk) verplaatsen met de bijbehorende gevolgen voor de regionale economie (SEO Economisch Onderzoek, 2018).

Daarnaast is er in de afgelopen decennia het inzicht gekomen dat niet al het laaggeschoolde  werk geëxporteerd kan worden. Denk bijvoorbeeld aan de bouwsector, de horeca en ziekenhuizen. Die moeten daar zijn waar de gebruikers wonen. Gezien de terugnemende beschikbare beroepsbevolking in de rijkere landen, ontstaat er dus ook in die sectoren een grotere vraag naar arbeid (Castles, 2013).

Belangrijk hierbij is dat immigranten niet alleen banen vervullen, maar ook vaardigheden met zich meebrengen. We zien dat de arbeidsmigranten steeds hoger opgeleid zijn en dat ze vaak ook betere kwalificaties hebben dan lokale werknemers (Castles, 2013).

Migratie-industrie

Naast bovengenoemde push- en pullfactoren voor arbeidsmigratie, spelen er ook andere factoren een rol. Factoren die invloed hebben op hoe makkelijk, of moeilijk, het is om te migreren. Het faciliteren van migratie is een grote (en voornamelijk legale) industrie. Maar er zijn natuurlijk ook bemiddelaars die werknemers misleiden en uitbuiten. Het onderscheid is vaak lastig te maken.

Deze industrie bestaat uit mensen die hun inkomen verdienen door migratie te faciliteren. Dit blijven ze naar alle waarschijnlijkheid doen, ook als overheidsbeleid verandert. En hoewel de vorm van migratie kan veranderen (bijvoorbeeld van legale werknemer naar ongedocumenteerden), zullen migratiestromen blijven bestaan. Overheden zijn vaak meer gefocust op nationale grenzen en de toegang van migranten tot het land, terwijl de arbeidsmarkten waar migranten zich op bewegen vaak landsgrenzen overstijgen (Castles, 2013).

Doordat arbeidsmigranten uit Oost-Europa veelal via uitzendbureaus werken, worden zij in een afhankelijkheidspositie geplaatst. Hiermee lopen ze risico om in minder aantrekkelijke banen terecht te komen, met weinig mogelijkheden op arbeidsmobiliteit en kleine inkomensstijgingen. Waar andere niet-Westerse migrantengroepen met een langer werkverleden vaker een dienstverband en een hoger loon krijgen, lijkt dit niet op te gaan voor Oost-Europese migranten. Zij blijven vaak in tijdelijke dienstverbanden, tegen een laag loon en met onzekere arbeidsomstandigheden. Een mogelijke verklaring ligt erin dat de arbeidsmigrant zelf weinig onderhandelingsruimte heeft, onder andere doordat uitzendbureaus nieuwe arbeidsmigranten kunnen werven die het werk willen en kunnen overnemen (Strockmeijer, 2020).

Technologie en sociale dynamiek

Naast de migratie-industrie zijn er ook andere factoren die arbeidsmigratie kunnen faciliteren. Zo zijn er allerlei technologische ontwikkelingen die mobiliteit stimuleren. Denk bijvoorbeeld aan de ontwikkelingen rondom elektronische communicatie (social media) en het gemak waarmee mensen kunnen reizen over de hele wereld. Hierdoor is het voor migranten enerzijds makkelijker om contact te houden met hun netwerk in land van herkomst, maar anderzijds ook makkelijker om sociaal kapitaal op te bouwen in het land waar zij op dit moment wonen en werken. Ze bouwen makkelijker een netwerk op, waarbij ze informatie kunnen krijgen over werk, accommodatie en regelgeving. Daarnaast helpt het ook bij het opbouwen van internationale gemeenschappen (Castles, 2013).

Verder speelt ook sociale dynamiek een rol. Migratie is niet alleen een proces waarbij migranten een afweging maken tussen kosten en baten. Het is ook een sociaal proces waarbij ze proberen een betere situatie te creëren voor zichzelf, hun families en hun gemeenschappen. Dit proces wordt beïnvloed door de omgeving die migranten tegenkomen. Zo speelt het kapitaal (financieel en cultureel) van de familie een rol bij migratie. De motieven van migranten kunnen ook veranderen. Ze kunnen op plek van bestemming weer nieuwe mogelijkheden ontdekken, waardoor ze misschien ineens langer willen blijven, of juist eerder terug willen. Deze veranderende motieven kunnen bijvoorbeeld ook familie-migratie tot gevolg hebben (Castles, 2013).

Hoe bewegen ze zich?

De verwachting was dat de open grenzen in Europa voor een nieuwe vorm van migratie zouden zorgen, ook wel de “New European Migration”. Dit zou zogenaamde 'circulaire migratie' zijn, waarbij migranten steeds voor korte periodes naar Nederland zouden komen en hier werken. Onderzoek laat echter zien dat maar een klein deel van de MOE-landers daadwerkelijk op deze manier migreert (Strockmeijer & Dagevos, 2019).

Voor de meeste Oost-Europese arbeidsmigranten geldt dat zij het gehele jaar of een reeks aaneengesloten maanden hier werken. Ook blijkt dat een derde van de arbeidsmigranten langer in Nederland verblijft. Zij zijn het grootste gedeelte van het jaar in Nederland werkzaam en doen dat ook in de daarop volgende jaren (Strockmeijer, 2020).

Hierin zien we twee groepen. Bij de eerste groep gaat het om migranten die de intentie hebben om langer in Nederland te verblijven en die zich hebben ingeschreven in het bevolkingsregister. Deze groep (vestigingsmigranten) bestaat relatief vaak uit vrouwen en migranten met een wat hoger uurloon. De andere groep bestaat uit migranten die zich niet inschrijven in het bevolkingsregister, maar toch een aantal jaren achtereenvolgend meer dan 6 maanden in Nederland werken en vaak ouder zijn (Strockmeijer, 2020).

Er zijn ook (Oost-Europese) arbeidsmigranten die een circulair migratiepatroon volgen, maar dat is een zeer kleine groep. Dus de nieuwe Europese vormen van migratie laten juist niet het beeld zien van circulaire migratie. We zien eerder het beeld van migratie voor een langere periode, of zelfs van vestigingsmigratie (arbeidsmigranten migreren voor onbepaalde tijd naar Nederland). Een mogelijke verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat de kosten van migratie hoger zijn dan de arbeidsmigranten verwachten. Hoewel zij mogelijk initieel wel de gedachte hebben om regelmatig voor kortere perioden naar Nederland te komen, besluiten zij dan toch langer in het bestemmingsland te blijven en daarmee de kosten van het heen en weer reizen te vermijden (Strockmeijer, 2020).

Bronnen

Castles, S. (2013). The forces driving global migration. Journal of Intercultural Studies, 122-140.

CEC. (2005). Communication from the commission: policy plan on legal migration. Brussel: Commission of the European Communities.

Eurostat Statistics Explained. (2020, juni 5). Eurostat Statistics Explained. Opgeroepen op november 27, 2020, van https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Minimum_wage_statistics/nl

SEO Economisch Onderzoek. (2018). De economische waarde van arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa voor Nederland. ABU. Opgehaald van https://www.abu.nl/app/uploads/2019/03/SEO-Onderzoek_-De-economische-waarde-van-arbeidsmigranten-uit-Midden-en-Oost-Europa-voor-Nederland.pdf

Strockmeijer, A. W. (2020). De arbeidsmarktpositie verklaart: werk en uitkeringsgebruik van Oost-Europese arbeidsmigranten in Nederland. Opgehaald van https://www.uwv.nl/overuwv/Images/de-arbeidsmarktpositie-verklaart.pdf

Strockmeijer, A., & Dagevos, J. (2019). Should I stay or should I go? What we can learn from working patterns of Central and Eastern European labour migrants about the nature of present-day migration. Journal of Ethnic and Migration Studies, 2430-2446. doi:10.1080/1369183X.2018.1562326

0  reacties

Velden met een * zijn verplicht.

We gebruiken CAPTCHA als controlemiddel om spam tegen te houden. Vink de checkbox aan om door te gaan. Mogelijk wordt er gevraagd om bepaalde afbeeldingen te selecteren.
 
Een momentje...
Cookie-instellingen
Cookie-instellingen sluiten

Cookie-instellingen wijzigen

Deze website maakt gebruik van cookies. Cookies worden onder andere gebruikt voor het bijhouden van statistieken, het opslaan van voorkeuren, het optimaliseren van deze website, de integratie van social media en marketingdoeleinden. Lees meer over cookies en jouw privacy in ons cookieverklaring. Wij gebruiken de hieronder genoemde soorten cookies.


Deze cookies gebruiken we om de basisfuncties van deze website te kunnen laten draaien en om inzicht te krijgen in het gebruik. Deze cookies verzamelen nooit persoonsgegevens. Deze cookies zijn noodzakelijk voor het functioneren van de website en worden daarom altijd geplaatst.

Deze cookies verzamelen gegevens zodat we inzicht krijgen in het gebruik en deze website verder kunnen verbeteren.

Indien u deze toestaat, worden deze cookies gebruikt door aanbieders van externe content die op deze website kan worden getoond. In sommige gevallen gaat het daarbij om marketing- en/of tracking cookies, die het gedrag van bezoekers vastleggen en op basis daarvan gepersonaliseerde advertenties tonen op andere websites.